Sakoda Takeomi và hành trình phục dựng thủy tinh cổ đại ～ Thành quả và niềm đam mê trong suốt một phần tư thế kỷ chế tác phục dựng của nghệ nhân thủy tinh

Nếu từng đến bảo tàng hay bảo tàng mỹ thuật, hẳn bạn đã có lần nhìn thấy hiện vật phục dựng.
Thú thật, trước đây tôi chưa bao giờ để tâm đến những hiện vật này, vì luôn tin rằng không gì sánh bằng đồ thật. Tôi cũng chưa từng nghĩ đến lý do người ta làm đồ phục dựng hay quá trình hoàn thành chúng.

Thế nhưng, sau khi tham dự buổi trò chuyện “Báu vật thủy tinh vượt biển — chùa Toshodaiji, kho Shosoin và xứ Kibi” diễn ra vào Chủ nhật, ngày 28 tháng 7 năm 2024, suy nghĩ của tôi đã thay đổi hoàn toàn. Tôi hiểu được ý nghĩa của việc làm đồ mô phỏng và niềm đam mê của người nghệ nhân.

Bài viết giới thiệu triển lãm cá nhân và buổi trò chuyện về nghệ nhân thủy tinh Sakoda Takeomi, người đang thử sức phục dựng thủy tinh cổ.

Giới thiệu về Sakoda Takeomi

Sakoda sinh ra ở tỉnh Hiroshima và hiện sống tại Thành phố Kurashiki. Ông là nghệ nhân thủ công thủy tinh.

Ông là kỹ thuật viên trưởng lĩnh vực thủy tinh thuộc Khoa Nghệ thuật của Đại học Khoa học và Nghệ thuật Kurashiki, đồng thời là thành viên ban giám đốc Hiệp hội Thủ công Thủy tinh Nhật Bản. Ông đã nghiên cứu phục dựng thủy tinh cổ trong nhiều năm, đồng thời giới thiệu tác phẩm tại các triển lãm cá nhân và triển lãm nhóm. Ông từng phục dựng các báu vật trong kho Shosoin và tác phẩm thuộc sở hữu của Bảo tàng Anh.

Triển lãm “Sakoda Takeomi: Thử thách phục dựng thủy tinh cổ” diễn ra tại Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa từ thứ Bảy, ngày 13 tháng 7 đến thứ Hai, ngày 23 tháng 9 năm 2024 (ngày nghỉ lễ).

Không chỉ tái hiện màu sắc và hình dáng gần với nguyên bản, Sakoda còn tạo ra những món đồ mô phỏng tinh xảo đến mức khó phân biệt với đồ thật, kể cả vết xước và bọt khí.
Khi được hỏi về sức hấp dẫn của việc phục dựng thủy tinh cổ, công việc đòi hỏi ông liên tục thất bại rồi thử lại nhiều lần, ông chia sẻ:

“Khi làm, tôi luôn nghĩ xem những người thợ ngày xưa hướng đến điều gì, điều gì khiến họ thấy cuốn hút. Tôi phục dựng trong lúc tìm hiểu bản chất con người và những điểm chung sâu xa giữa con người ngày nay với người xưa.”

Qua đó có thể thấy ông không chỉ tập trung vào bản thân tác phẩm mà còn nghĩ về người nghệ nhân đã làm ra nó khi tiến hành phục dựng.

Triển lãm cá nhân “Sakoda Takeomi: Thử thách phục dựng thủy tinh cổ”

Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa, nơi tổ chức triển lãm, nằm ở Thành phố Takahashi, tỉnh Okayama. Bảo tàng được xây dựng nhằm tôn vinh họa sĩ tranh sơn dầu Kojima Torajiro, người có mối gắn bó với Thành phố Kurashiki. Các tác phẩm của Sakoda được trưng bày ở tầng 1.

Tại triển lãm có khoảng 20 hiện vật phục dựng, đi kèm phần giải thích bằng bảng thông tin và video về quá trình chế tác.

▼ Một số hiện vật phục dựng tiêu biểu trong triển lãm “Sakoda Takeomi: Thử thách phục dựng thủy tinh cổ”

Các tác phẩm gốc mà Sakoda phục dựng đều là báu vật quý giá, không thể mang ra khỏi nơi lưu giữ. Vì không thể đặt bản gốc bên cạnh để kiểm tra màu sắc, hình dáng và độ mỏng, ông cần có khả năng quan sát và ghi nhớ tốt để tái hiện chúng.

Hơn nữa, phương pháp chế tác ngày xưa và ngày nay khác nhau; ngay cả khi tài liệu ghi rõ nguyên liệu, màu sắc vẫn có thể thay đổi tùy theo nhiệt độ và lượng oxy. Vì vậy, quá trình hoàn thành tác phẩm luôn đầy khó khăn. Các bảng thông tin và video chế tác cho thấy quá trình tạo nên tác phẩm sau khi vượt qua bao vất vả và nỗ lực.

Chẳng hạn, khi ngắm bản phục dựng chiếc chén dài thủy tinh xanh 12 múi đang được trưng bày, có thể thấy thủy tinh hơi mờ đục và có những bọt khí lớn hiếm gặp ở các sản phẩm thủy tinh hiện đại. Tác phẩm được phục dựng vào năm 2017, nhưng trông như đã được làm từ hàng trăm năm trước.

Hiện vật phục dựng không phải đồ thật. Tuy nhiên, chúng được tạo ra gần như sát với nguyên bản, vốn hiếm khi có dịp được tận mắt chiêm ngưỡng. Qua tác phẩm của Sakoda, chúng tôi có thể hình dung về thời cổ đại và cảm nhận sức hấp dẫn của những tác phẩm nghệ thuật còn ẩn chứa nhiều bí ẩn.

Khách mời của buổi trò chuyện “Báu vật thủy tinh vượt biển — chùa Toshodaiji, kho Shosoin và xứ Kibi”

Sakoda Takeomi sống tại Thành phố Kurashiki và đang thử sức phục dựng thủy tinh cổ. Nhân dịp triển lãm cá nhân “Sakoda Takeomi: Thử thách phục dựng thủy tinh cổ”, buổi trò chuyện “Báu vật thủy tinh vượt biển — chùa Toshodaiji, kho Shosoin và xứ Kibi” đã được tổ chức vào ngày 28 tháng 7 năm 2024.

Buổi trò chuyện kỷ niệm diễn ra tại Taikomaru Plaza, nằm cạnh Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa, thu hút đông đảo người tham dự. Sakoda cùng hai vị khách có liên quan sâu sắc đến công việc phục dựng tại các cơ sở lưu giữ những báu vật gốc mà ông đã phục dựng đã cùng trao đổi về công việc này và nhiều chủ đề khác.

Ishida Taichi

Một trong những khách mời, Ishida Taichi, là phó trụ trì chùa Saiho-in, ngôi chùa nằm trong khu vực nội viện của chùa Toshodaiji ở Thành phố Nara.

Chùa Saiho-in được xây dựng vào khoảng năm 1243–1246. Nơi đây có nhiều tháp đá, trong đó có mộ và tháp tưởng niệm các nhà sư đã góp công khôi phục khuôn viên chùa Toshodaiji.

Tại buổi trò chuyện, ông được giới thiệu với chức danh phó trụ trì chùa Saiho-in, nhưng ông cũng là trưởng ban quản lý chùa Toshodaiji.

Ông cho biết đã cùng Sakoda làm việc từ năm 2004, khi phục dựng bình đựng xá lợi bằng thủy tinh trắng, quốc bảo của chùa.

Nishikawa Akihiko

Nishikawa Akihiko là cựu giám đốc Văn phòng kho Shosoin thuộc Cơ quan Nội chính Hoàng gia. Kho Shosoin lưu giữ các tác phẩm mỹ nghệ, đồ thủ công và văn thư, phần lớn được đưa từ đại lục sang hoặc chế tác tại Nhật Bản vào thời Nara. Tổng số hiện vật, chỉ tính những món đã được phân loại, lên đến khoảng 9.000.

Taniichi Takashi

Taniichi Takashi từng là giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Phương Đông và hiện là giám đốc Bảo tàng Nghệ thuật Hayashibara. Ông làm người dẫn chương trình trong buổi trò chuyện.

Ông là một trong những chuyên gia hàng đầu về nghiên cứu thủy tinh cổ. Chính Taniichi là người đã khơi gợi để Sakoda bắt đầu nghiên cứu lĩnh vực này.

Cơ duyên Sakoda thử sức phục dựng thủy tinh cổ

Sakoda (lược bỏ kính ngữ)

Tôi xin kể về lý do mình bắt đầu làm công việc phục dựng tác phẩm. Đó là năm 1999, nhân dịp kỷ niệm 20 năm thành lập Bảo tàng Nghệ thuật Phương Đông Thành phố Okayama. Bảo tàng tổ chức một triển lãm với ý tưởng cho phép nghệ nhân vừa quan sát các hiện vật trong bộ sưu tập để phục dựng, vừa có thể sáng tác dựa trên cảm hứng từ những gì thu nhận được.

Vào thời điểm đó, đây là một triển lãm mang tính đột phá, quy tụ những người làm nghề, nghệ nhân, giám tuyển và nhà nghiên cứu cùng chung tay thực hiện. Khi ấy, tôi chọn chiếc bình có vòi rót và quai cầm.

Tôi xem hình trong danh mục triển lãm rồi thử nhiều cách để tạo hoa văn dọc như mô tả, nhưng ban đầu không thể làm được như ý. Sau nhiều lần suy nghĩ và thử nghiệm, tôi đã tạo được hoa văn tương tự và hoàn thành tác phẩm. Đó là tác phẩm phục dựng đầu tiên của tôi.

Hai năm sau, vào năm 2001, theo một dự án của Bảo tàng Nghệ thuật Phương Đông, tôi từng dùng máy chụp CT để khảo sát cấu trúc của chiếc bình ba ngăn. Tôi nhận ra cơ sở khoa học cũng rất quan trọng.

Năm 2004, tôi phục dựng bình đựng xá lợi bằng thủy tinh trắng của chùa Toshodaiji. Từ đó, tôi bắt đầu làm việc cùng thầy Taniichi. Khi ấy, thầy Taniichi bảo tôi: “Hãy tạo bọt khí ở chỗ này”, và tôi đã khá vất vả với việc đó.

Cũng trong năm 2004, tôi đã đến Trung tâm Văn hóa Trung Đông (nay là Bảo tàng Nghệ thuật Idemitsu) để tìm hiểu kỹ hơn về bình xá lợi bằng thủy tinh trắng.

Ở đó cũng có một chiếc bát tương tự làm bằng thủy tinh kẹp lá vàng. Lần đầu nhìn thấy, tôi nghĩ: “Mình muốn thử làm món này”, nên thay vì chờ người khác đặt hàng, tôi chủ động đề nghị: “Xin hãy cho tôi phục dựng món này”. Việc đó đã trở thành bước ngoặt, khiến tôi bắt đầu sáng tác cả những tác phẩm nguyên bản.

Năm 2012, một người ở Đại học Nghệ thuật Tokyo nghiên cứu kỹ thuật kirikane (khảm vàng) đã ngỏ lời mời tôi cùng tham gia nghiên cứu. Theo họ, kỹ thuật khảm vàng dùng để trang trí tượng Phật có thể bắt nguồn từ thủy tinh 2.000 năm tuổi (thủy tinh kẹp lá vàng).

Ý nghĩa của việc phục dựng

Nishikawa (lược kính ngữ)

Ở Shosoin còn lưu giữ những tư liệu rất thú vị, trong đó có ghi công thức làm hạt thủy tinh. Tư liệu này ghi rằng người ta nung chì để tạo ra chì đỏ.

Trong đó còn có cách làm thành phần chính của thủy tinh, cũng như lượng nguyên liệu cần cho từng màu. Chúng tôi đưa công thức cho anh Sakoda và nói: “Ở đây có công thức làm thủy tinh cổ đại rất quý, nhờ anh phục dựng nhé”. Thế là cuộc vật lộn của anh Sakoda bắt đầu.

Sakoda

Tư liệu có ghi nguyên liệu, nhưng còn có các số liệu khảo sát, phân tích những hạt thủy tinh màu lam và các vật khác, được thực hiện vào khoảng năm 1961 đến 1963. Tôi dựa vào đó để pha trộn nhiều công thức khác nhau. Nhưng màu vẫn không lên đúng.

Chẳng hạn, khi làm màu vàng, tôi thêm than cốc để tạo môi trường khử rồi điều chỉnh màu. Tôi cứ lặp đi lặp lại, đến khi đếm lại thì đã thử khoảng 80 công thức pha màu vàng. Màu xanh lam khoảng 50 công thức, còn xanh lục khoảng 40. Phải thử nhiều đến vậy mới tạo được màu gần với bản gốc.

Để xác định màu sắc mong muốn, tôi làm xong rồi mang đến Nara để so sánh với hiện vật thật. Sau đó, tôi nhận chỉ dẫn rồi trở về tiếp tục pha màu. Quá trình này kéo dài khoảng 1 năm.

Tôi cũng so sánh độ bóng của thành phẩm với bản gốc, xem nó quá sáng hay hơi xỉn. Tôi dùng kính hiển vi để kiểm tra cả những vết xước trên bề mặt. Tôi tự làm giũa rồi dùng nó để tạo vết xước và khắc lên bề mặt. Tôi vừa quan sát bằng kính hiển vi vừa thử nhiều cách để làm sao cho giống bản gốc nhất có thể.

Nishikawa

Tại triển lãm cá nhân lần này, có lẽ sẽ có người xem tác phẩm của anh Sakoda rồi nghĩ: “Tôi tưởng sẽ được xem đồ thật, chứ đồ mô phỏng thì hơi…”. Việc mang hiện vật thật đi trưng bày bị hạn chế. Vì vậy, một ý nghĩa của việc phục dựng là tạo ra bản thay thế với độ chính xác cao hơn để trưng bày công khai.

Ý nghĩa thứ hai là việc phục dựng giúp nghiên cứu tiến triển đáng kể. Chỉ quan sát, chụp ảnh và khảo sát thôi thì chúng tôi không thể làm ra được. Cần tiến hành nghiên cứu sâu hơn thì mới có thể chế tác.

Ý nghĩa thứ ba là, khi còn ở độ tuổi cuối 20, đã có lúc tôi nghĩ: “Đã cẩn thận gìn giữ đồ thật rồi, sao còn phải làm bản phục dựng?”. Bởi công việc quan trọng nhất là bảo vệ hiện vật thật.

Thế nhưng, đã có những thảm họa như trận động đất Hanshin-Awaji, trận mưa lớn tháng 7 năm 2018 khiến cả Mabi cũng chịu thiệt hại, hay các cuộc không kích trong chiến tranh. Không ai biết chuyện gì có thể xảy ra, nên tốt nhất là làm thêm một bản thay thế và cất giữ ở một nơi khác.

Như vậy, việc phục dựng có ba mục đích lớn. Người chế tác luôn mong muốn tạo ra tác phẩm không thua kém bản gốc, nên có lẽ họ phải dốc cạn sức lực, nhưng anh ấy đã hết lòng thực hiện công việc này.

Lời của tác giả

Qua buổi trò chuyện và việc ngắm các tác phẩm của anh Sakoda, suy nghĩ của tôi về những bản phục dựng đã thay đổi hoàn toàn. Công việc lặp đi lặp lại đến mức tưởng như vô tận, cùng những điều chỉnh tỉ mỉ dưới kính hiển vi. Không chấp nhận dù chỉ một chút thỏa hiệp, anh ấy luôn tập trung vào tác phẩm. Tôi cảm nhận được rằng thành quả này có được nhờ nỗ lực và sự kiên trì phi thường, cùng sự hỗ trợ của những người xung quanh.

Tôi chưa từng nghĩ đến ba mục đích của việc phục dựng, nhưng giờ đã hiểu rằng đây là việc quan trọng để truyền lại thành tựu của người xưa cho các thế hệ sau. Tôi nghĩ rằng việc phục dựng cũng giúp nâng cao hơn nữa giá trị của bản gốc.

Triển lãm cá nhân “Triển lãm thủy tinh Sakoda Takeomi” dự kiến diễn ra từ thứ Tư, ngày 28 tháng 8 đến thứ Hai, ngày 2 tháng 9 năm 2024 tại phòng trưng bày mỹ thuật ở tầng 4 cửa hàng Tenmaya Kurashiki. Bạn cũng có thể đến thưởng thức các tác phẩm của anh Sakoda tại triển lãm này.

Thông tin cơ bản về Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa

Tên	Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa
Địa chỉ	1068-3 Shimohara, Nariwa-cho, Thành phố Takahashi
Liên hệ	0866-42-4455
Bãi đỗ xe	Có
Giờ mở cửa	9:30 sáng–5:00 chiều (nhận khách vào cửa đến 4:30 chiều)
Ngày nghỉ	Thứ Hai Mở cửa nếu trùng ngày lễ hoặc ngày nghỉ bù, nghỉ vào ngày hôm sau
Vé vào cửa (đã gồm thuế)	【Thông thường】 Người lớn và người cao tuổi: 1,200 yên Sinh viên đại học, học sinh trung học phổ thông và trung học cơ sở: 800 yên 【Miễn phí vé vào cửa】 Người có thẻ khuyết tật thể chất, thẻ hỗ trợ giáo dục hoặc thẻ phúc lợi và sức khỏe tâm thần, cùng tối đa 1 người đi kèm (vui lòng xuất trình giấy tờ chứng minh ※Có thể sử dụng ứng dụng thẻ khuyết tật “Mirairo ID”) Học sinh tiểu học trở xuống (đến ngày 13 tháng 1 năm 2025) Học sinh trung học cơ sở cư trú tại Thành phố Takahashi (ngày nghỉ học) Phiếu ưu đãi của Hiệp hội Bảo tàng tỉnh Okayama【miễn phí cho người sở hữu và 1 người đi cùng】 【Các ưu đãi khác】 Thẻ hội viên Quỹ Văn hóa Địa phương tỉnh Okayama【giảm 20% cho người sở hữu】 Phiếu giảm giá chung của Mạng lưới Bảo tàng Setouchi【giảm 20% cho người sở hữu】 Thẻ SANTA Club và thẻ hội viên Sanyo Shimbun ID【giảm 100 yên cho người sở hữu】 Thẻ Elful【giảm 100 yên cho người sở hữu】 Thẻ Okayama Ai【giảm 100 yên cho người sở hữu】 Phiếu trợ cấp nghỉ dưỡng【giảm giá cho hội viên và gia đình sống cùng】 ※Giá vé vào cửa thay đổi tùy theo triển lãm ※Mức giá trên áp dụng cho triển lãm Sakoda Takeomi
Phương thức thanh toán	Tiền mặt Thẻ tín dụng Thẻ IC giao thông như Suica, iD, QUICPay, nanaco, WAON, PayPay, LINE Pay, Rakuten Pay, Merpay, d Payment, au PAY, Rakuten Edy
Đặt chỗ	Có thể Nên đặt trước nếu đi theo đoàn
Thuốc lá	Cấm hút thuốc hoàn toàn
Nhà vệ sinh	Nhà vệ sinh kiểu phương Tây, nhà vệ sinh kiểu Nhật, nhà vệ sinh dành cho người khuyết tật
Tiện ích cho gia đình có trẻ nhỏ	Cho mượn xe đẩy trẻ em Có bàn thay tã trong nhà vệ sinh nữ ở tầng 1
Tiện nghi cho người khuyết tật	Đường dốc, nhà vệ sinh dành cho người khuyết tật, thang máy, cho mượn xe lăn Nhà vệ sinh dành cho người dùng xe lăn ở tầng 1
Trang web	Bảo tàng Nghệ thuật Nariwa

Nhận những bài viết được Kurashiki Tocotoco tuyển chọn qua LINE