Tìm hiểu2020.05.05

Tôi mong mọi người cảm thấy vui khi cầm trên tay tác phẩm của mình ～ Phỏng vấn nghệ nhân gốm Arika Hara ở Mabi

d with VSCO with a6 preset

Bạn hình dung thế nào về “nghệ thuật gốm”?

Có thể một số người nghĩ rằng đây là lĩnh vực khá khó tiếp cận.

Hara Arika, người có xưởng ở Mabi, Thành phố Kurashiki, là một nữ nghệ nhân gốm tạo nên những tác phẩm lấy cảm hứng từ các loài động vật sống động.

Chúng tôi đã đến xưởng của chị Hara để xem tận mắt các công đoạn làm gốm và trò chuyện về con đường đưa chị đến với nghề.

Qua những chiếc gác đũa hình các con vật đáng yêu như hươu, vịt trời, nutria và những chiếc đĩa có hình động vật, bạn có muốn khám phá sức hấp dẫn của nghệ thuật gốm do chị Hara, một nghệ nhân trẻ, sáng tạo nên không?

Nội dung trong bài là thông tin tại thời điểm bài viết được đăng vào tháng 5 năm 2020. Xin lưu ý rằng thông tin có thể khác với hiện tại.

Về nghệ thuật gốm

Nghệ thuật gốm là kỹ thuật tạo hình đất sét rồi nung ở nhiệt độ cao (gia nhiệt để tăng độ cứng), qua đó làm ra đồ gốm sứ và các sản phẩm nung khác.

Có nhiều cách tạo hình và nung gốm khác nhau.

Chẳng hạn như “nặn bằng tay”, dùng tay và dụng cụ để tạo hình, hoặc dùng “bàn xoay”, đặt đất sét lên bàn xoay rồi vừa xoay vừa tạo hình.

Các cách nung gồm “nung oxy hóa” trong lò có đủ oxy để đốt cháy hoàn toàn và “nung khử” trong lò đốt cháy không hoàn toàn.

Đặc điểm của nung oxy hóa là sắt trong đất bị oxy hóa, khiến sản phẩm dễ có màu sắc thuộc gam ấm.

Khi nung khử, sản phẩm có thể chuyển sang màu xanh; các thành phần kim loại có trong đất cũng biến đổi qua phản ứng hóa học, tạo nên những sắc độ tinh tế khác nhau.

Nghệ nhân gốm Hara Arika và xưởng tại nhà bố mẹ ở Mabi

Hara Arika sinh năm 1987 tại Tokyo. Khi còn học tiểu học, chị chuyển đến Mabi, Thành phố Kurashiki, tỉnh Okayama, quê nhà của bố.

Sau khi tốt nghiệp khóa gốm tại Trường chuyên Đại học Khoa học và Nghệ thuật Kurashiki, chị làm việc khoảng 5 năm tại một công ty trong ngành may mặc. Sau đó, chị chọn theo đuổi nghề gốm vì muốn “biến điều mình yêu thích thành công việc”.

Sau khi dựng xưởng tại nhà bố mẹ ở Mabi và lắp lò nung vào năm 2016, ban ngày chị dạy tại một lớp gốm ở Thành phố Okayama, còn buổi tối miệt mài sáng tác tại xưởng ở Mabi để chuẩn bị cho triển lãm cá nhân.

Thế nhưng, vào mùa hè năm 2018, ngay trước thềm triển lãm, xưởng của chị bị ngập trong trận mưa lớn tháng 7 năm 2018.

Nước ngập đến trần tầng một, khiến lò nung, dụng cụ và toàn bộ tác phẩm chị đã làm đều bị ngập.

Chị từng nghĩ đến việc chọn một con đường khác, nhưng nhờ bạn bè giúp đỡ và động viên, khoảng nửa năm sau chị đã bắt tay vào khôi phục xưởng.

Tháng 2 năm 2020, chị tổ chức triển lãm gốm “Hara Arika: Chúng ta đều đang sống. Vì đang sống nên ta bước tiếp.” tại “cafe Z” ở quận Minami, Thành phố Okayama.

Chị Hara đã giới thiệu cho chúng tôi các công đoạn làm gốm mà chị thực hiện. Sau đây là phần chia sẻ của chị.

Các công đoạn làm đồ gốm

Nhào đất

Đầu tiên là công đoạn “nhào đất”.

Đất dùng trong nghệ thuật gốm chủ yếu được chia thành “đất trắng” và “đất đỏ”.

Chị Hara mỉm cười nói: “Tôi thích khoảng thời gian được chạm tay vào đất”.

Chị nhào đất theo kỹ thuật kiku-neri để loại bỏ hoàn toàn không khí bên trong.

Tạo hình

Tiếp theo là tạo hình bằng bàn xoay điện.

Chị làm ướt tay, thoa nước lên đất sét rồi từ từ tạo hình.

Mải ngắm chiếc bình dần thành hình thật đẹp, chúng tôi quên mất mình đang tác nghiệp.

Đây là chiếc bình sau khi hoàn tất công đoạn tạo hình.

Chiếc bình này được tạo hình trong khoảng 30 giây bằng bàn xoay điện.

Phơi khô

Phơi từ 1 đến 2 ngày, cho đến khi đất đạt độ khô thích hợp để gọt.

Thời gian phơi cũng thay đổi tùy theo nhiệt độ, độ ẩm và hình dáng sản phẩm.

Sau đó, gọt phần chân đế tiếp xúc với mặt bàn khi đặt đồ gốm xuống, rồi phơi thêm khoảng 1 tuần để loại bỏ hoàn toàn hơi ẩm.

Nung sơ

Đất sét chỉ được phơi khô sẽ trở lại thành đất sét khi ngâm trong nước.

Nhưng nếu nung trong lò điện ở khoảng 780 độ, đất sẽ cứng lại và không trở về trạng thái đất sét dù có ngâm nước.

Vẽ trang trí

Chị vẽ hình và hoa văn lên đồ gốm đã nung sơ bằng bengara (bột màu đỏ từ oxit sắt) và các vật liệu khác.

Phủ men

Nhìn bề mặt đồ gốm, bạn thấy chúng nhẵn bóng như thủy tinh phải không?

Đó là nhờ được phủ men.

Men giúp tạo màu sắc và độ bóng, làm tăng vẻ đẹp bên ngoài, đồng thời giúp đồ gốm bền chắc và không thấm nước.

Men được làm từ tro cây cỏ sau khi đốt và các loại đất đá như trường thạch nghiền nhỏ, hòa tan trong nước.

Nung lần cuối

Nung trong lò điện suốt 1 ngày, ở nhiệt độ khoảng 1230 độ.

Lò nung điện này bị hư hại trong trận mưa lớn tháng 7 năm 2018, nhưng đã được sửa chữa và có thể sử dụng trở lại.

Sau khi nung lần cuối, sản phẩm cứng chắc hơn hẳn so với lúc mới nung sơ.

Thời gian hoàn thiện một tác phẩm tùy thuộc vào hình dáng, nhưng thường mất khoảng 1 tháng.

Sau nhiều công đoạn, khoảnh khắc lấy sản phẩm đã nung ra khỏi lò khiến tôi hồi hộp nhất: “Không biết thành phẩm sẽ ra sao nhỉ?”

Vì tác phẩm được làm từ đầu và tốn nhiều thời gian, niềm vui khi hoàn thành hẳn cũng đặc biệt hơn.

Tiếp theo, chúng tôi đã hỏi Hara Arika về con đường trở thành nghệ nhân gốm, cũng như những điều chị tâm huyết và trân trọng trong các tác phẩm của mình.

Trò chuyện với nghệ nhân gốm Hara Arika ở Mabi

Cơ duyên đến với việc sáng tạo và làm gốm

Chị Hara bắt đầu làm đồ thủ công từ khi nào?

Hara

Mẹ tôi là giáo viên lớp hội họa nên từ nhỏ tôi đã làm đồ thủ công.

Tôi thích vẽ tranh, làm đồ thủ công bằng vỏ quýt và tận dụng những vật dụng gần gũi để tạo ra thứ gì đó.

Chị bắt đầu làm gốm từ khi nào?

Hara

Tôi vào học trường trung học có khóa mỹ thuật và thủ công, rồi học điêu khắc tạo hình.

Điêu khắc tạo hình là cách tạo tác bằng đất sét: đắp đất, thêm hoặc bớt đất rồi kéo giãn để tạo hình.

Khi đó, tôi nhận ra mình hợp với việc tự tay làm ra thứ gì đó hơn là vẽ tranh.

Sau đó, tôi theo học trường chuyên thuộc Đại học Khoa học và Nghệ thuật Kurashiki, và lần đầu tiên được học làm gốm ở đó.

Vì vậy, tôi bắt đầu học làm gốm một cách nghiêm túc sau khi vào trường chuyên.

Sức hấp dẫn của việc sáng tạo

Chị có thể chia sẻ điều hay và sức hấp dẫn của việc sáng tạo không?

Hara

Điều hay của việc sáng tạo là ai cũng có thể thể hiện thế giới riêng của mình, bất kể tuổi tác.

Từ trẻ nhỏ đến người lớn, dù nói được hay không, ai cũng có thể tự do thể hiện bản thân mà không bị giới hạn.

Con đường đến với nghề gốm

Sau khi tốt nghiệp trường chuyên, chị đã làm gì?

Hara

Sau khi tốt nghiệp, tôi làm việc cho một công ty may mặc, không liên quan đến gốm.

Nhưng trong thời gian đó, tôi vẫn tiếp tục làm gốm.

Tôi làm ở công ty đó khoảng 5 năm, nhưng mong muốn “được làm điều mình muốn, được sáng tạo” ngày càng mạnh mẽ, nên tôi nghỉ việc năm 25 tuổi.

Hiện nay, ban ngày tôi làm giảng viên tại một lớp học gốm ở Thành phố Okayama, sau đó từ chiều tối lại đến xưởng ở Mabi để sáng tác.

Tôi gặp được một người thầy tốt và được dạy rằng “điều quan trọng là phải kiên trì tiếp tục”. Điều đó có ý nghĩa rất lớn với tôi.

Tôi quyết tâm biến gốm thành điều của riêng mình, và dù đi làm ở lĩnh vực khác, đây vẫn là việc duy nhất tôi tiếp tục theo đuổi.

Tôi từng làm công việc khác, dù vẫn nghĩ rằng một ngày nào đó mình muốn biến làm gốm thành nghề, và cũng có thời gian không làm gốm.

Nhưng đôi tay tôi vẫn nhớ cách làm.

Tôi mạnh dạn nghỉ việc năm 25 tuổi, biến tầng một nhà mình thành xưởng và mua một chiếc lò nung.

Thật ra, căn phòng làm xưởng này trước đây được ông tôi, nay đã mất, sử dụng. Ông đã nhường lại cho tôi.

Điều tâm huyết trong các tác phẩm

Tác phẩm của chị Hara thật đẹp, với những con vật đáng yêu. Chị có thể chia sẻ điều mình tâm huyết trong các tác phẩm không?

Hara

Từ nhỏ, nhà tôi đã nuôi chó, mèo và các loài vật khác nên tôi rất yêu động vật.

Những con vật xuất hiện trong tác phẩm đều là những loài mà lúc đó tôi đang quan tâm.

Khi lần đầu đưa hình ảnh lên tranh, tôi thấy hươu là loài phù hợp nhất.

Người ta nói hươu mang lại may mắn nên tôi đặc biệt yêu thích loài vật này.

Tôi cũng thích chuột hải ly. Trên đường đi làm, tôi thường nhìn thấy cả gia đình chuột hải ly từ trong xe.

Đuôi chúng hơi đáng sợ, nhưng phần mông tròn trịa trông đáng yêu nên tôi đã đưa chúng vào tác phẩm.

Tôi sáng tác với sự chú trọng giữ lại vẻ mộc mạc, ấm áp của đất.

Sau thiên tai, chị đã tổ chức triển lãm cá nhân như mục tiêu đề ra

Xưởng của chị bị thiệt hại trong trận mưa lớn tháng 7 năm 2018. Chị có thể chia sẻ cảm xúc từ sau đó cho đến khi tổ chức lại triển lãm cá nhân không?<

Hara

Ban đầu, tôi dự định tổ chức triển lãm cá nhân tại “cafe Z” vào tháng 8 năm 2018.

Khoảng 1 tháng trước ngày khai mạc, thiên tai xảy ra và nước ngập đến tận trần xưởng.

Chỉ mình tôi mới phân biệt được những thứ trong xưởng còn dùng được và không dùng được, nên tôi đã tự dọn dẹp trong khoảng 2 tháng.

Lò nung điện cũng được sửa chữa và đưa về vào khoảng tháng 12 năm đó.

Sau đó, tôi mất khoảng nửa năm để nung thử và chính thức bắt đầu lại.

Có người động viên tôi: “Tôi sẽ lại đến xem triển lãm”, khiến tôi nghĩ lại rằng “Mình không thể dễ dàng bỏ cuộc, phải tiếp tục”.

Sau thiên tai, tôi cảm thấy phong cách sáng tác của mình dần thay đổi, tôi có thể sáng tác thoải mái hơn theo hướng tích cực.

Có lẽ tinh thần muốn sống trọn vẹn với hiện tại đã bắt đầu thể hiện trong các tác phẩm.

Tại triển lãm cá nhân, tôi có thể trực tiếp nhìn thấy và trò chuyện với khách tham quan, nên rất vui khi biết được phản ứng của họ ngay tại chỗ.

Tôi mong mọi người khi cầm tác phẩm trên tay sẽ đơn giản là cảm thấy vui vẻ.

Có thể mua tác phẩm của chị Hara ở đâu?

Hara

Tính đến năm 2020, có thể mua tại “Miuchi Zakkaten” ở Khu phố Lịch sử Bikan, Kurashiki và “Hiệu sách và đồ thủ công. HAHU (Hafu)” ở Honkancho, Thành phố Okayama.