【Đến hết Chủ nhật 6/12】Triển lãm chuyên đề đặc biệt “Tính hoa văn của chữ viết” tại Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki – Cùng chiêm ngưỡng và so sánh vẻ đẹp của những con chữ được nghệ thuật dân gian khám phá như những hoa văn

Ngày nay, chúng ta thường “nhập” chữ bằng bàn phím hơn là “viết”.

Vì vậy, theo một nghĩa nào đó, chữ giống như “ký hiệu”, nhưng đôi khi ta vẫn cảm nhận được nét “có hồn” ở những chữ viết tay hơi nguệch ngoạc.

Tác giả từng nghĩ rằng chữ trong nghệ thuật thủ công dân gian hẳn phải đẹp khi được viết tay và thể hiện cá tính riêng. Thế nhưng, Yanagi Muneyoshi, người dẫn dắt phong trào thủ công dân gian, được cho là đã cho rằng chữ đẹp là chữ mà cá tính của người viết đã biến mất, trở thành hoa văn.

Vậy chữ “đẹp” theo quan niệm của nghệ thuật thủ công dân gian là như thế nào?
Bài viết giới thiệu triển lãm đặc biệt “Tính hoa văn của chữ” đang diễn ra tại Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki.

Triển lãm đặc biệt “Tính hoa văn của chữ” là gì?

Triển lãm đặc biệt “Tính hoa văn của chữ” tập hợp các tác phẩm thể hiện chữ như hoa văn, chủ yếu là những hiện vật thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki.

Triển lãm diễn ra từ thứ Tư, ngày 9 tháng 9 năm 2026 đến Chủ nhật, ngày 6 tháng 12, trưng bày khoảng 70 tác phẩm, gồm tranh treo có chữ viết bằng cọ, đồ gốm sứ và sản phẩm dệt nhuộm.

Chữ được dùng làm phương tiện ghi chép và truyền đạt, đồng thời ở phương Đông, thư pháp cũng là đối tượng để thưởng lãm và sưu tầm.
Trong khi đó, phong trào thủ công dân gian đánh giá chữ không dựa trên kỹ thuật hay cá tính, mà chú trọng vẻ đẹp của chữ với tư cách là hoa văn.

Tonomura Kichinosuke, giám đốc đầu tiên của Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki, cũng xem “tính hoa văn” là một trong những đặc trưng của đồ thủ công dân gian.

“Điều kiện để chữ trở nên đẹp” theo góc nhìn của nghệ thuật thủ công dân gian

Theo cô Iwamura Nanako, giám tuyển của Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki, người lên ý tưởng cho triển lãm đặc biệt này, trọng tâm của triển lãm là “điều kiện để chữ trở nên đẹp” mà Yanagi Muneyoshi đã nêu ra.

Yanagi Muneyoshi cho rằng những yếu tố như truyền thống, sự lặp lại (viết nhiều lần) và phương pháp có thể khiến bản thân chữ được giản lược hoặc mất đi nét riêng của từng người, tạo nên hiệu quả hoa văn; đó chính là chữ đẹp.

Sách cầu nguyện và bản nhạc thánh ca của Tây Ban Nha là ví dụ về “truyền thống”.
Những người chép sách, được gọi là người sao chép, chép lại lời cầu nguyện theo đúng kiểu chữ và quy cách đã định. Theo lời kể, chữ viết trong đó hoàn toàn không thể hiện cá tính của người viết.

Ví dụ thứ hai về “sự lặp lại (viết nhiều lần)” là các tác phẩm chữ viết bằng cọ 《Rồng mây》《Hổ tre》 trên bán đảo Triều Tiên.
Những họa công vô danh đi khắp các làng, vẽ các đức tính Nho giáo và những câu chữ mang ý nghĩa tốt lành để nhận thù lao; người dân trong làng treo tranh trong phòng. Cô Iwamura chia sẻ: “Có lẽ vì đã vẽ đi vẽ lại cùng một câu chữ nhiều lần nên họ mới có thể vẽ tự tin, dứt khoát như vậy.”

Nghe nói tác phẩm vẫn rất ấn tượng dù nhìn gần hay nhìn từ xa, và có những khách tham quan chăm chú ngắm như muốn theo dõi từng nét cọ.

Chai rượu sake từng được dùng ở các cửa hàng rượu là ví dụ thứ ba về “phương pháp”.
Cửa hàng cho khách mượn chai để đựng rượu, rồi khi khách quay lại thì nhận chai về và tiếp tục sử dụng. Chữ được viết theo lối phóng bút; vì khó kiểm soát hơn so với viết trực tiếp bằng cọ nên người viết ít thể hiện ý muốn “viết cho đẹp”. Theo quan niệm của nghệ thuật thủ công dân gian, đó mới là chữ đẹp.

Phỏng vấn cô Iwamura tại Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki

Chúng tôi đã trò chuyện với cô Iwamura Nanako, giám tuyển phụ trách triển lãm đặc biệt “Tính hoa văn của chữ” tại Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki, về ý tưởng tổ chức triển lãm.

Cô có thể chia sẻ điều gì đã dẫn đến ý tưởng tổ chức triển lãm đặc biệt “Tính hoa văn của chữ” không?

Iwamura (lược bỏ kính ngữ)

Trong tạp chí của Hiệp hội Thủ công Dân gian tỉnh Okayama, có tên là 『Thủ công Dân gian Sanyo』, có một bài viết của hội viên Otsuki Kazukiyo về trục tranh 《Useability equals Beauty (Công dụng tức là cái đẹp)》 (sở hữu tư nhân). Bài viết đăng năm 1983. Tình cờ đọc được bài này, tôi đặc biệt ấn tượng với câu: “Đây là kiểu chữ trang nghiêm, không có chỗ cho những nét riêng tư xuất hiện, giống như chữ Phạn viết bằng bút thô theo lối cọ.”

Khi tìm hiểu thêm, tôi biết rằng Yanagi Muneyoshi đã nói về vẻ đẹp của chữ từ giai đoạn rất sớm của phong trào thủ công dân gian. Ông nhiều lần viết rằng chữ có tính hoa văn là chữ đẹp. Tôi thấy điều đó thú vị nên đã lên ý tưởng tổ chức triển lãm tập hợp những tác phẩm có chữ được thể hiện thành hoa văn.

Chữ được xem là đẹp trong nghệ thuật thủ công dân gian có đặc điểm như thế nào?

Iwamura

Tôi nghĩ chữ trong nghệ thuật thủ công dân gian cần được nhìn nhận hơi khác với chữ như một loại hình nghệ thuật, chẳng hạn như thư pháp.
Vẻ đẹp của chữ trong nghệ thuật thủ công dân gian nằm ở những chữ theo kiểu chữ cố định, chữ được chạm khắc hay chữ viết theo lối phóng bút, hơn là chữ được viết trực tiếp. Yanagi cho rằng cách thể hiện này làm mất đi cá tính, và đó trở thành một yếu tố tạo nên vẻ đẹp. Trong triển lãm lần này, chúng tôi cũng tập hợp những chữ được dùng làm hoa văn trang trí cho các vật dụng khác, thay vì chữ viết trực tiếp.

Khi viết thư pháp, người ta khó tránh khỏi ý muốn viết cho đẹp hoặc thể hiện cá tính. Theo quan niệm của nghệ thuật thủ công dân gian, chữ đẹp là chữ đã hoàn toàn loại bỏ những điều đó. Yanagi cũng cho rằng kiểu chữ Minh Triều rất đẹp, và ông xem những chữ viết theo kiểu chữ đã định sẵn là đẹp.

Tuy nhiên, những chữ như “thọ” hay “hoa”, dù bị biến dạng do các giới hạn của phương pháp thể hiện, vẫn đẹp. Nói cho cùng thì cả hai kiểu đều có nét đẹp riêng. Khi xếp cạnh nhau như thế này, ta thấy có thật nhiều kiểu chữ khác nhau.

Cuối cùng, cô có lời nhắn nào muốn gửi đến độc giả không?

Iwamura

Lần này chúng tôi trưng bày khoảng 70 tác phẩm. Ban đầu, tôi lo rằng khi xếp nhiều chữ như vậy, lượng thông tin sẽ quá lớn và khiến không gian trông rối mắt. Nhưng khi thực sự bày ra, mỗi chữ đều trở thành một hoa văn, nên tôi nghĩ triển lãm đã trở nên dễ xem.

Hình dáng chữ cũng khác nhau, và có nhiều tác phẩm thú vị ngay cả khi nhìn dưới góc độ thiết kế. Đã có khách tham quan thuộc nhiều độ tuổi đến xem; các nhà thiết kế và những người quan tâm đến thiết kế cũng rất hứng thú. Triển lãm sẽ thú vị nếu bạn ngắm nhìn từ góc độ đó.

Ngoài ra, tôi đặc biệt mong những ai yêu thích nghệ thuật thủ công dân gian sẽ đến xem 《Rồng mây》 và 《Hổ tre》.
Trước đây cũng hiếm có triển lãm lấy chữ làm chủ đề như lần này, nên tôi rất mong mọi người đến thưởng lãm.

Lời của tác giả

Tác giả hiểu rằng chữ đẹp theo quan niệm của nghệ thuật thủ công dân gian gần giống với “phông chữ” thường dùng trên máy tính.

Tôi từng nghĩ rằng chữ viết bằng tay, có phần thể hiện cá tính riêng, mới được đánh giá là đẹp. Vì vậy, tôi hơi bất ngờ nhưng cũng thấy thuyết phục sau khi nghe giải thích.

Thay vì đọc những dòng chữ trên các vật dụng sinh hoạt, sao bạn không ghé Bảo tàng Thủ công Dân gian Kurashiki để ngắm chúng như những hoa văn?

Nhận những bài viết được Kurashiki Tocotoco tuyển chọn qua LINE