Nhật Bản là đất nước coi trọng lịch sử và truyền thống
Bạn có từng nghĩ như vậy không?
Sống ở Thành phố Kurashiki, nơi có Khu phố Lịch sử Bikan lưu giữ cảnh phố xá thời Edo đến ngày nay, chúng ta càng dễ nghĩ như vậy.
Ngày 24 tháng 7 năm 2026 (thứ Sáu), một buổi diễn thuyết đã được tổ chức, tạo cơ hội để chúng ta nhìn nhận lại suy nghĩ ấy.
Sau đây là nội dung buổi diễn thuyết kỷ niệm Ohara Magosaburo và Soichiro lần thứ 70.
Nội dung được ghi trong bài là thông tin tại thời điểm bài viết được đăng vào tháng 9 năm 2026. Xin lưu ý rằng thông tin có thể khác với hiện tại.
Về buổi diễn thuyết kỷ niệm Ohara Magosaburo và Soichiro lần thứ 70
“Kurashiki Nichiyo Koen”, chuỗi diễn thuyết do Ohara Magosaburo sáng lập, được con trai cả là Soichiro tiếp nối sau khi ông qua đời.
Sau khi Soichiro mất, những người kế thừa tâm nguyện ấy vẫn tiếp tục duy trì hoạt động qua nhiều thời đại, dù tên gọi và hình thức có thay đổi.
Hiện nay, buổi diễn thuyết kỷ niệm Ohara Magosaburo và Soichiro được tổ chức mỗi năm một lần vào khoảng cuối tháng 7, do Quỹ Công ích Yurinkai chủ trì.
Buổi diễn thuyết ngày 24 tháng 7 năm 2026 (thứ Sáu) đánh dấu lần tổ chức thứ 70. Diễn giả là ông Inoue Shoichi, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa Nhật Bản Quốc tế, với chủ đề “Suy ngẫm về cảnh phố xá Nhật Bản tại Kurashiki”.
Bài diễn thuyết “Suy ngẫm về cảnh phố xá Nhật Bản tại Kurashiki”
Mở đầu, ông Inoue nói về tính chất của buổi diễn thuyết như sau:
“Đây không phải là bài nói chuyện theo kiểu học giả, với đầy đủ bằng chứng. Tôi cũng không thể dùng dữ liệu thống kê để trình bày. Tôi sẽ chia sẻ với quý vị những điều mình vẫn thường suy nghĩ, những điều từng nghĩ đến khi còn trẻ và nuôi chí trở thành kiến trúc sư, nhưng rồi một thời gian dài sau đó lại không nghĩ đến nữa.”
Câu chuyện bắt đầu từ nhận định thường được nhắc đến về người Nhật: “dân tộc coi trọng sự hòa hợp”. Trong cẩm nang dành cho du học sinh do Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản phát hành cũng viết rằng đây là dân tộc coi trọng sự hài hòa của tổng thể.
Thế nhưng, ông Inoue, người từng học kiến trúc, cho biết khi nhìn cảnh phố xá, ông lại cảm nhận điều ngược lại.
“Hãy thử hình dung khu phố sầm uất ở một đô thị lớn. Có bao nhiêu tòa nhà trông như được xây dựng hài hòa với tòa nhà bên cạnh? Có lẽ có thể nói là gần như chẳng có tòa nào.”
Ông lấy phố Kawaramachi ở Kyoto làm ví dụ, nói rằng từ Sanjo đến Shijo, các tòa nhà san sát nhau như thể muốn tuyên bố: “Chẳng đời nào tôi chịu làm theo nhà bên cạnh.”
Ngược lại, khu phố sầm uất quanh nhà hát Opéra ở Paris nhìn chung được xây dựng theo phong cách thời Napoleon III. Các tòa nhà cùng màu sắc, cùng hình dáng nối tiếp nhau, khiến người ta không biết mình đang đi đâu, thậm chí có thể bị lạc đường.
Ông nói: “Chính những khu phố sầm uất ở châu Âu mới coi trọng sự hài hòa. Còn ở Nhật Bản, nét riêng của từng nơi mới nổi bật.”
Dòng sông không có lan can và chính quyền muốn lắp lan can
Ông Inoue nói về sự khác biệt giữa Nhật Bản và nước ngoài qua hình ảnh “lan can”.
Ở Venice, nơi còn được gọi là “thành phố của những dòng kênh”, hầu như không có lan can dọc các con kênh. Người say đôi khi bị ngã xuống nước. Ông Inoue kể rằng khi còn trẻ, chính ông từng chứng kiến cảnh đó một lần. Dù vậy, Venice vẫn không lắp lan can dọc kênh. Ông nói: “Không phải họ hoàn toàn không quan tâm đến sức khỏe con người, nhưng tôi nghĩ đây là thành phố coi trọng lịch sử hơn cả sức khỏe.”
Trái lại, dọc Dotonbori ở Osaka có những lan can cao. “Chúng được dựng lên để tránh xảy ra tai nạn kỳ lạ rồi chính quyền bị chất vấn về trách nhiệm.”
Từ đó, ông kể câu chuyện về tòa nhà TIME’S ở Kyoto (sau đây gọi là “tòa nhà Times”).
Cầu Sanjo-kobashi nằm ở giao điểm giữa sông Takase và đường Sanjo.
Tòa nhà Times ở phía tây nam cây cầu có một sàn nhô ra phía sông Takase, nhưng không có lan can. Người thiết kế là ông Ando Tadao.
Ông Inoue kể lại chuyện nghe từ ông Ando: “Tòa thị chính Kyoto đã kiên quyết yêu cầu lắp lan can, nhưng ông ấy nhất quyết từ chối.” Ông Inoue nói thêm: “Ông ấy kể vậy, nhưng tôi cũng tự hỏi không biết có thật không.”
Thế nhưng trên thực tế, tòa nhà Times không có lan can. Khi ông Inoue hỏi các kiến trúc sư ở Kyoto, họ trả lời: “Vì là ông Ando nên mới làm được.”
Câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Phía bắc tòa nhà Times, qua bên kia cầu, có một tòa nhà mới được xây dựng. Tòa nhà này cũng có sàn nhô ra phía sông Takase. Nhưng ở đây có một đoạn lan can nhỏ.
“Sở dĩ khu vực quanh đó không thể lắp lan can dọc sông Takase là vì cảnh quan này được tạo nên nhờ sự cứng đầu của Ando Tadao. Chính quyền muốn lắp lan can ngay cả ở con sông chỉ sâu 2cm hay 3cm. Họ quy hoạch phố xá như vậy để tòa thị chính không bị chất vấn về trách nhiệm nếu xảy ra tai nạn ngoài ý muốn khi đã cấp phép cho nơi không có lan can.”
Ông nói: “Tôi nghĩ chúng ta được chính quyền bảo vệ khá nhiều. Đây là một nhận định hơi quá, nhưng có lẽ tuổi thọ trung bình của chúng ta đạt mức cao nhất thế giới cũng là nhờ lan can.” Ngay sau đó, ông vội nói thêm: “Đây chỉ là nhận định hơi quá thôi nhé.”
Trận không kích đầu tiên vào Rome và quyết định của Ý
Một chủ đề khác được dành nhiều thời gian là câu chuyện về nước Ý trong Chiến tranh thế giới thứ hai.
Trước tiên, ông Inoue giới thiệu dòng thời gian của Nhật Bản.
Ngày 8 tháng 12 năm 1941, Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng. Ngày 18 tháng 4 năm sau, Tokyo, Nagoya, Kobe và nhiều nơi khác lần đầu tiên bị không kích. Tiếp đó là buổi phát thanh của Thiên hoàng ngày 15 tháng 8 năm 1945. Tính ngược lại, Nhật Bản đã chịu đựng các cuộc không kích trong khoảng 3 năm 4 tháng.
Các cuộc không kích vào lãnh thổ Ý bắt đầu sớm hơn. Ngay sau khi Ý tham chiến vào tháng 6 năm 1940, những thành phố công nghiệp ở miền bắc nước Ý như Turin và Genoa liên tục bị nhắm mục tiêu.
Dù vậy, phải rất lâu sau thủ đô Rome mới bị không kích. Ngày 19 tháng 7 năm 1943, bom lần đầu tiên rơi xuống Rome.
Ông Inoue nói: “Trận không kích Rome ngày 19 tháng 7 hẳn đã khiến người Ý vô cùng chấn động.”
Sau trận không kích này, Ý bắt đầu từ bỏ ý định tiếp tục chiến tranh.
Sáu ngày sau, vào ngày 25 tháng 7, Quốc vương Vittorio Emanuele III cách chức và bắt giữ Thủ tướng Benito Mussolini.
Điều khiến ông Inoue chú ý là vì sao Ý có thể đưa ra quyết định ngay sau trận không kích đầu tiên.
Rome là thành phố có lịch sử từ trước Công nguyên. Đấu trường Colosseum với sức chứa 50.000 người được xây dựng vào khoảng năm 70 đến 80; nơi đây còn có những công trình kiến trúc nổi tiếng thời Phục hưng và Baroque, cùng quảng trường Campidoglio do Michelangelo thiết kế. Tất cả có thể sụp đổ.
Hơn nữa, nếu bom rơi xuống Rome, lửa có thể lan đến Cung điện Vatican. Trung tâm của Công giáo có thể bị thiêu rụi.
Trong hoàn cảnh ấy, ông Inoue nói tiếp, đồng thời lưu ý: “Nếu bị yêu cầu đưa ra bằng chứng thì tôi không có. Đây chỉ là phỏng đoán của tôi thôi.”
“Tôi nghĩ Bộ Tổng tham mưu không thể chịu đựng được viễn cảnh các di tích và Cung điện Vatican có thể sụp đổ. Văn hóa kiến trúc đã trở thành lá chắn ngăn cản ý chí tiếp tục chiến tranh. Kiến trúc đã trở thành sức răn đe chiến tranh. Có thể tôi sai, nhưng tôi thấy đây là một câu chuyện rất đẹp.”
Sau đó, câu chuyện quay trở lại Nhật Bản.
“Đế quốc Nhật Bản đã cầm cự được 3 năm 4 tháng kể từ trận không kích đầu tiên. Đối với lục quân và hải quân thời đó, không có công trình kiến trúc nào cần phải bảo vệ. Phố xá có bị thiêu rụi cũng chẳng sao. Thậm chí còn có những quân nhân nghĩ đến cả chiến thuật tiêu thổ.”
“Với tôi, người từng nuôi chí trở thành kiến trúc sư, điều này thật đau lòng.”
Ông nói tiếp rằng Paris cũng vậy.
Ngày 10 tháng 5 năm 1940, quân Đức bắt đầu tiến công về phía tây và tiến vào Paris ngày 14 tháng 6. Paris được bàn giao mà không kháng cự. Các tác phẩm nghệ thuật trong Bảo tàng Louvre đã được sơ tán từ năm trước, nhưng không thể di dời Cung điện Louvre hay Nhà thờ Đức Bà Paris.
“Tôi nghĩ người Pháp không thể chịu đựng được cảnh Paris trở thành chiến trường ngập trong khói lửa. Theo nghĩa đó, kiến trúc đã trở thành sức răn đe chiến tranh.”
Nghịch lý: đất nước không coi trọng kiến trúc lại đào tạo nên những kiến trúc sư
Cuối buổi diễn thuyết, ông Inoue chia sẻ một nghịch lý.
Ngày nay, Nhật Bản có rất nhiều kiến trúc sư hoạt động trên khắp thế giới. Trước và sau ông Ando Tadao, có thể kể ra vô số cái tên. Vậy vì sao kiến trúc sư Nhật Bản lại được đánh giá cao trên thế giới đến vậy?
“Ở Florence hay Venice cũng có kiến trúc sư. Nhưng họ hầu như không có việc làm trong lĩnh vực kiến trúc. Vì không có việc nên họ chuyển sang thiết kế siêu xe hay tàu thuyền. Phần lớn nhà thiết kế tàu thuyền và ô tô sành điệu của Ý đều là kiến trúc sư.”
Ngược lại, ở Nhật Bản, ít nhất là so với những thành phố cổ ở châu Âu, cơ hội việc làm nhiều vô kể. Đó là vì đất nước này liên tục phá bỏ rồi xây dựng lại.
“Môi trường ở Nhật Bản, nơi không coi trọng văn hóa kiến trúc, đã tạo ra vòng tuần hoàn phá bỏ rồi xây dựng lại. Chính hoàn cảnh ấy trở thành mảnh đất nuôi dưỡng các kiến trúc sư vươn ra thế giới. Chính vì có nền văn hóa không coi trọng kiến trúc nên các kiến trúc sư mới được nuôi dưỡng. Tôi xin kết thúc bài phát biểu hôm nay bằng nghịch lý này.”
Lời của tác giả
Trong buổi diễn thuyết kéo dài khoảng 90 phút, không có slide hay tài liệu phát tay, ông Inoue nhiều lần nói trước rằng “đây là ý kiến cực đoan” hay “không có bằng chứng”, rồi vừa kể chuyện về tay vịn do chính quyền lắp đặt, vừa chuyển sang chuyện Rome thời chiến để lý giải vì sao cảnh quan phố xá Nhật Bản thiếu hài hòa.
Tuy vậy, những điều ông nói rất thuyết phục.
Chẳng hạn, nếu có đề xuất làm lối đi dạo dọc sông Kurashiki trong Khu phố Lịch sử Bikan, hẳn người ta sẽ lắp “tay vịn”; rồi tôi lại nghĩ liệu ngay từ đầu, một đề xuất như vậy có bị “cấm” hay không.
Nhờ trân trọng văn hóa kiến trúc, Khu phố Lịch sử Bikan được bảo tồn; những công trình xây dựng sau này cũng được chú trọng “hài hòa”.
Đây là buổi diễn thuyết khiến tôi cảm nhận được ý nghĩa của việc suy ngẫm tại Kurashiki về môi trường văn hóa Nhật Bản, nơi người ta không trân trọng văn hóa kiến trúc.
Thông tin cơ bản về Buổi diễn thuyết tưởng niệm lần thứ 70 Ohara Magosaburo và Soichiro
| Tên | Buổi diễn thuyết tưởng niệm lần thứ 70 Ohara Magosaburo và Soichiro |
|---|---|
| Ngày tổ chức | 24 tháng 7 năm 2026 (thứ Sáu) 6:30 chiều–8 giờ tối (mở cửa lúc 6 giờ chiều) |
| Địa điểm | 2-21 Honmachi, Thành phố Kurashiki, Trung tâm Cộng đồng Kurashiki, hội trường lớn |
| Phí tham dự (đã gồm thuế) | Miễn phí |
| Trang web | Quỹ Công ích Yurin-kai |
Bạn muốn tìm hiểu điều gì về Kurashiki?
Nhập từ khóa để tìm trong các bài viết trên trang web này
