Cặp vợ chồng thuyết minh phim câm Mucchan và Kacchan ～ Mong muốn gìn giữ những bộ phim câm sống động cho các thế hệ mai sau

Phim câm là gì, bạn đã từng xem chưa?

Phim câm là phim không có lời thoại hay âm nhạc.

Một ví dụ nổi tiếng là phim «Nhà độc tài» của Chaplin. Đây là một trong những bộ phim câm.

Tôi cũng từng xem «Nhà độc tài» trong giờ học ở trường khi còn học tiểu học. Ban đầu, tôi thấy bối rối vì hình ảnh không có lời thoại hay âm nhạc, nhưng vẫn nhớ mình đã bị cuốn hút bởi những biểu cảm phong phú và cử chỉ của Chaplin.

Tuy nhiên, vì không có lời thoại nên cách diễn giải bộ phim có thể khác nhau rất nhiều tùy vào người xem.
Nếu không biết bối cảnh thời đại hay đặc điểm của vùng đất nơi câu chuyện diễn ra, cách diễn giải cũng sẽ bị hạn chế, phải không?

Người chuyên thuyết minh bộ phim bên cạnh màn chiếu trong lúc phim câm được trình chiếu được gọi là «hoạt biện sĩ» (katsubenshi).

Chúng tôi đã tìm hiểu sức hấp dẫn của hoạt biện qua cuộc trò chuyện với vợ chồng Yabuki Katsutoshi và Yabuki Mutsumi, những người duy nhất hoạt động với tư cách «hoạt biện sĩ» tại Thành phố Kurashiki.

«Hoạt biện sĩ» là gì?

Hầu hết các bộ phim chiếu tại rạp hiện nay đều có nhạc nền và lời thoại phát ra từ loa.
Tuy nhiên, khoảng 100 năm trước, khi chưa có công nghệ lồng tiếng cho phim, phim câm được gọi là «hoạt động ảnh» mới là thể loại phổ biến.

Vào thời đó, người đứng bên cạnh màn chiếu «hoạt động ảnh», đọc lời thoại của các nhân vật trên màn hình hoặc kể lại diễn biến câu chuyện, được gọi là «hoạt biện sĩ». «Hoạt biện» là cách gọi tắt, tên gọi đầy đủ là «hoạt động ảnh biện sĩ».

Một mình đảm nhiệm nhiều việc, từ kỹ thuật viên đến diễn viên lồng tiếng

Công việc của hoạt biện sĩ không chỉ là thuyết minh.

Đó là thời Taisho. Khi ngay cả ảnh chụp cũng còn hiếm, «hoạt động ảnh»—những bức ảnh chuyển động thành hình ảnh—càng quý giá hơn.
Vì vậy, ban đầu họ còn giải thích cả những khía cạnh kỹ thuật như cấu tạo của máy chiếu phim.

Khi hoạt động ảnh bắt đầu phổ biến, sự chú ý dần hướng đến không chỉ bản thân bộ phim và các diễn viên mà cả hoạt biện sĩ.

Mỗi hoạt biện sĩ có cách diễn giải và thể hiện hoạt động ảnh khác nhau.
Vì thế, tại các rạp chiếu phim, cũng xuất hiện những người hâm mộ cuồng nhiệt hoạt biện sĩ, kiểu như «Tôi muốn xem hoạt động ảnh do hoạt biện sĩ này thuyết minh!».

Ngày nay, bên cạnh người hâm mộ các tác phẩm anime và nhân vật, cũng có không ít người hâm mộ diễn viên lồng tiếng thể hiện những nhân vật đó. Hẳn hoạt biện sĩ cũng từng có những người hâm mộ như vậy.

Ngoài ra, phần lớn hoạt biện sĩ hoạt động một mình.
Nói cách khác, họ tự mình đảm nhiệm tất cả, từ lời thoại của nhiều nhân vật cho đến phần thuyết minh.

Kết hợp với nhạc công để trình chiếu phim có nhạc đệm

Phim câm không chỉ thiếu lời thoại mà còn không có «âm nhạc».

Người phụ trách phần «âm nhạc» là «nhạc công» (gakushi).

Từ thời Taisho đến đầu thời Showa, các hoạt biện sĩ mang theo cuộn phim hoạt động ảnh đi lưu diễn tại các rạp, nên những nhạc cụ dễ mang theo như violin và kèn trumpet rất phổ biến.
Các nhạc cụ có ở Nhật Bản từ trước cuộc Minh Trị Duy Tân, như trống taiko và đàn koto, thường khá cồng kềnh dù có thể mang theo. Vì vậy, việc sử dụng nhạc cụ phương Tây hẳn cũng là điều mới lạ với người Nhật thời bấy giờ.

Bản thân hoạt động ảnh cũng là một nền văn hóa du nhập từ phương Tây, nên có lẽ rất hợp với những nhạc cụ này.

Âm nhạc do nhạc công sáng tác riêng cho từng bộ phim, lời thuyết minh của hoạt biện sĩ và những thước phim câm được kết hợp, trình chiếu như một tác phẩm hoàn chỉnh.

Khôi phục nền văn hóa mai một cùng sự xuất hiện của phim có tiếng

Từng làm mưa làm gió một thời, nhưng hoạt biện sĩ dần mai một cùng sự xuất hiện của «phim có tiếng».

Đầu thời Showa, có khoảng 8.000 hoạt biện sĩ, nhưng tính đến năm 2025, số người hoạt động chuyên nghiệp chỉ còn khoảng hơn chục người trên toàn quốc.

Tuy vậy, vẫn có nhiều người hâm mộ trung thành với âm nhạc biểu diễn trực tiếp và hoạt biện đầy cảm giác sống động.

Hoạt động của cặp vợ chồng hoạt biện sĩ «Mucchan-Kacchan»

«Mucchan-Kacchan» là cặp đôi hoạt biện sĩ gồm vợ chồng Yabuki Katsutoshi và Yabuki Mutsumi, cư dân Kojima.

Hoạt biện sĩ duy nhất ở Thành phố Kurashiki, một cặp vợ chồng hiếm có trên toàn quốc

Hoạt động theo cặp vợ chồng là điều hiếm thấy trong giới hoạt biện.
Chỉ có vợ chồng mới có thể thể hiện cả những cảnh đấu kiếm mạnh mẽ của nam giới lẫn những cảnh tinh tế của nữ giới.

Không thể quên cảm xúc khi lần đầu xem phim câm có hoạt biện, hai người đã tiếp tục hoạt động với tư cách hoạt biện sĩ suốt 18 năm, với mong muốn truyền tải cảm xúc ấy đến người dân Kojima, nơi họ sinh sống.

Hai người ra mắt tại Liên hoan phim Okayama tổ chức năm 2007 với bộ phim «Câu chuyện về Jiraiya hào kiệt», do Onoe Matsunosuke đóng chính, rồi tiếp tục hoạt động tích cực.
Vì chỉ còn lại một số ít cuộn phim hoạt động ảnh, họ vừa điều chỉnh cách trình diễn cùng một tác phẩm cho phù hợp với từng địa điểm, vừa thử sức với những tác phẩm mới.

Gìn giữ văn hóa địa phương vì cộng đồng địa phương

Phim hoạt động ảnh khó bảo quản, và số cuộn phim còn tồn tại cũng có hạn.
Vì vậy, thay vì trình diễn thật nhiều tác phẩm, hai người tiếp tục biểu diễn cùng một tác phẩm, đồng thời điều chỉnh cho phù hợp với từng địa điểm.

Trong quá trình tiếp tục hoạt động như vậy, họ bắt đầu nhận được những lời mời cần thiết để người dân địa phương gìn giữ văn hóa của mình, chẳng hạn như lời mời từ Thư viện Konko ở Thành phố Asakuchi, đề nghị lồng tiếng và nhạc vào những bộ phim câm còn tồn tại rồi trình chiếu.

Ngoài ra, họ còn đảm nhận vai trò truyền tải hoạt biện trực tiếp đến người dân địa phương thông qua các buổi diễn thuyết và chiếu phim hoạt biện tại tỉnh Okayama, trong đó có Thành phố Kurashiki, cũng như các buổi hội thảo hoạt biện tại trường tiểu học.

Tháng 5 năm 2025 cũng có buổi chiếu phim hoạt biện

Hoạt động sắp tới diễn ra vào thứ Tư, ngày 19 tháng 5 năm 2025.
Buổi chiếu phim lần thứ 3 của Câu lạc bộ Điện ảnh Shimotsui sẽ được tổ chức tại Bảo tàng Đại lý Vận tải biển Shimotsui, bắt đầu lúc 6 giờ chiều.

Hôm đó sẽ chiếu «Người mẹ với đôi mắt khép» (do Kataoka Chiezo đóng chính).
Vui lòng xem hình ảnh bên dưới để biết thêm chi tiết.

Chúng tôi đã trò chuyện với vợ chồng Yabuki về lý do họ bắt đầu làm hoạt biện và sức hấp dẫn của loại hình này.

Thông tin cơ bản về cặp vợ chồng hoạt biện sĩ «Mucchan-Kacchan»

Tên	Cặp vợ chồng hoạt biện sĩ «Mucchan-Kacchan»
Địa chỉ	Kojima, Thành phố Kurashiki, tỉnh Okayama

Nhận những bài viết được Kurashiki Tocotoco tuyển chọn qua LINE