Phỏng vấn ông Imayoshi
Ông Imayoshi và cây cói
Cửa hàng Imayoshi bắt đầu làm các sản phẩm từ cói từ khi nào?
Imayoshi
Khi thành lập vào năm 1897, cửa hàng là một nhà bán buôn chiếu tatami và chiếu hoa.
Đến đời ông tôi, tức thế hệ thứ ba, có phong trào phát triển Khu phố Lịch sử Bikan thành điểm du lịch, và người ta cần những món quà lưu niệm “đậm chất Kurashiki” có thể mang về.
Cũng có người đặt hàng nên chúng tôi chuyển sang sản xuất đồ thủ công dân gian.
Bước sang thời Heisei, thế hệ thứ tư đổi tên thành “Kurashiki Igusa Imayoshi Shoten”.
Ý tưởng của chúng tôi là dùng cói trồng ở Kurashiki, khung dệt làm tại Kurashiki và do thợ thủ công Kurashiki sản xuất.
Vì sao ông Imayoshi, thế hệ thứ năm, lại làm công việc liên quan đến cói?
Imayoshi
Ban đầu, tôi làm công việc sửa chữa và kinh doanh máy móc nông nghiệp.
Đúng lúc tôi đang nghĩ đến chuyện trở về Kurashiki thì cửa hàng Imayoshi thiếu nhân lực, gặp nhiều khó khăn.
Thế là tôi về nhà, một thời gian thì may đế lót ly và dệt chiếu.
Người làm nghề liên quan đến cói ngày càng cao tuổi, tình hình nghiêm trọng đến mức nếu cứ thế này thì nông dân trồng cói sẽ biến mất khỏi Kurashiki.
Tôi nghĩ “Nếu cói trồng ở Kurashiki biến mất thì thật đáng tiếc. Phải tìm cách gìn giữ cói Kurashiki”, nên bắt đầu trồng cói.
Tôi học nghề từ một người trồng cói ở khu vực Sho, vừa phụ việc vừa được chỉ dạy, rồi tự mình trồng cói.
Khoảng 3 năm, tôi làm chiếu tatami.
Chiếu tatami là nông sản.
Cói được kết hợp với viền và lớp đế thành chiếu tatami, rồi được đưa vào phòng; đến lúc đó mới trở thành sản phẩm để khách hàng sử dụng.
Còn với chiếu hoa, chúng tôi có thể làm ra sản phẩm để khách hàng sử dụng trực tiếp.
Kurashiki là nơi khai sinh chiếu hoa, đây cũng là ngành nghề ông và cha tôi từng làm, đồng thời nơi đây có sẵn kỹ thuật.
Vì vậy, tôi chuyển sang làm chiếu hoa, hướng đến việc tạo nên sản phẩm độc đáo từ khâu trồng cói đến chế biến.
Tôi giảm mạnh sản lượng trồng, chỉ giữ mức đủ để tự chế biến thành sản phẩm, rồi làm ra những sản phẩm có chất lượng đảm bảo.
IGUSA LABO bắt đầu từ đó.
Tự mình làm tất cả hẳn rất vất vả, sao ông lại làm một mình?
Imayoshi
Chính vì tự chế biến và bán hàng nên tôi hiểu loại cói nào sẽ trở thành sản phẩm tốt.
Nếu chỉ trồng, chỉ chế biến hoặc chỉ bán thì sẽ có những điều không thể biết được.
Ngoài ra, tôi cũng không hoàn toàn làm mọi việc một mình.
Ban đầu, tôi tự làm tất cả các công đoạn.
Nhưng khi tôi nghĩ “Thế là hết, không thể tiếp tục được nữa”, có người động viên và giúp đỡ tôi; cũng có người nhiệt tình cùng tôi suy nghĩ xem nên làm gì tiếp theo.
Tôi được rất nhiều người giúp đỡ.
Dù vậy, chúng tôi phải tự làm những việc vốn có nhiều công ty cùng tham gia, nên không hề dễ dàng.
Chỉ mình tôi làm và dệt, rồi còn phải đi bán, chủ động tìm kiếm khách hàng nữa.
Tôi chỉ bán được số lượng mình làm ra nên chẳng kiếm được bao nhiêu.
Dù vậy, ngày càng có nhiều người biết đến chúng tôi, nên tôi đang tính tăng sản lượng trồng vào năm sau.
Khung dệt do cả cộng đồng cùng làm
Ông dùng khung dệt của địa phương nhỉ.
Imayoshi
Loại có gắn các con thoi bằng gỗ là khung dệt ra đời ở khu vực Nishi-Achi.
Quá trình cơ giới hóa bắt đầu khoảng năm 1933, rồi dần được cải tiến thành phiên bản hoàn thiện nhất như hiện nay.
Ngày ấy, rất nhiều người dùng loại khung dệt này. Những người dệt chiếu tự cải tiến khung dệt của mình.
Chẳng hạn như: “Nếu sửa chỗ này thế này thì cói sẽ được xếp ngay ngắn hơn chăng?”
Sau đó, thợ làm khung dệt áp dụng những cải tiến hay và phổ biến chúng.
Cả cộng đồng cùng chung sức làm ra khung dệt.
Mọi người trong vùng truyền tai nhau những thông tin như “bà cụ nhà kia biết đan sợi”, rồi nhờ họ làm thêm tại nhà; trẻ con cũng phụ giúp để kiếm tiền tiêu vặt. Nhiều người cùng tham gia, góp phần phát triển ngành nghề của địa phương.
Rất nhiều người trong vùng làm nghề liên quan đến cói, đến mức ga Nishi-Achi được xây dựng làm ga vận chuyển chiếu hoa.
Vì khung dệt được làm ra ở vùng này nên tôi muốn tiếp tục sử dụng nó một cách trân trọng.
Chiếu hoa “Bitchu Kaen”
Ông từng tham gia hội chợ bán đồ thủ công dân gian tại một cửa hàng bách hóa ở Ginza với thương hiệu “Bitchu Kaen”. Thương hiệu “Bitchu Kaen” có đặc điểm gì?
Imayoshi
Với “Bitchu Kaen”, tôi không nhất thiết phải dùng loại cói do mình trồng.
Cói của IGUSA LABO 100% do tôi trồng.
Sản phẩm tôi muốn làm với IGUSA LABO là chiếu ngủ.
Tôi muốn kể cho mọi người biết ai làm ra sản phẩm và họ làm với tâm huyết như thế nào.
Một trong những ý tưởng của Bitchu Kaen là gìn giữ kỹ thuật làm chiếu hoa.
Nếu số người thu mua cói giảm thì người trồng cói sẽ gặp khó khăn, phải không?
Tôi nhất định muốn gìn giữ ngành cói, nên cũng muốn thu mua cói.
Nếu quá chú trọng vào cói do mình trồng thì việc kinh doanh sẽ không thể duy trì; hơn nữa, chỉ dựa vào thu nhập từ lượng cói mình thu hoạch được thì tôi không thể thuê nhân công.
Tôi có những suy nghĩ riêng với tư cách là thế hệ thứ năm của cửa hàng Imayoshi, IGUSA LABO và Bitchu Kaen, nên cũng băn khoăn không biết phải làm thế nào.
Dù còn trăn trở, tôi vẫn tiếp tục tiến lên.
Phản hồi tại hội chợ bán hàng thế nào?
Chiếu hoa sản xuất trong nước chỉ được làm với số lượng rất ít.
Ai muốn mua cũng đều tìm kiếm, nên nhìn chung phản hồi khá tốt.
Mọi người tiếp thêm cho tôi dũng khí, khiến tôi tin rằng “Mình đang đi đúng hướng, sẽ ổn thôi”.
Kỹ thuật nhuộm
IGUSA LABO không nhuộm bùn, đúng không?
Imayoshi
Tôi biết nhuộm bùn cói gây hại cho sức khỏe người chế biến, nên bản thân cũng không muốn biến nó thành sản phẩm.
Ngày trước, người ta nói rằng “cói không nhuộm bùn thì không bắt màu”.
Nhưng khi thử nhuộm, cói vẫn lên màu bình thường.
Tôi đã nghĩ: “Thế là sao chứ?”
Có lẽ ngày trước, người ta dùng cùng một công thức như khi nhuộm cói bằng bùn nhưng không lên màu như mong muốn, nên mới truyền tai nhau rằng “không bắt màu”.
Đúng là chuyện gì cũng nên tự mình thử.
Cách nhuộm của ông Imayoshi có phổ biến không?
Imayoshi
Không, hiện nay công đoạn này đã được cơ giới hóa khá nhiều.
Có cách nhuộm một lượng lớn cùng lúc, nhưng với cách đó, màu nhuộm trong mẻ đầu tiên và từ mẻ thứ hai trở đi sẽ không đồng nhất.
Lượng cói tôi làm ra không nhiều, nên để hao hụt lớn thì thật lãng phí.
Vì vậy, tôi dùng phương pháp “nhuộm sôi bằng thuốc nhuộm bazơ” có nguồn gốc từ Kurashiki, với một chiếc nồi nhuộm đáy phẳng làm thủ công.
Ở tỉnh Okayama, người ta đã thử nhiều phương pháp nhuộm khác nhau, nhưng chưa có cách nhuộm đột phá nào thay thế được phương pháp này.
Các phương pháp nhuộm khác đều có hạn chế, chẳng hạn như nhuộm được màu nhạt nhưng không thể tạo ra màu chàm đậm.
Với phương pháp nhuộm sôi bằng thuốc nhuộm bazơ, có thể tạo ra cả màu đậm lẫn màu nhạt.
Công việc hầu như không khác gì so với những năm 1955–1964, nên nếu chuyển ảnh chụp lúc nhuộm sang đen trắng thì khó mà biết được đó là thời nào.
Tuy nhiên, ưu điểm của nhuộm thủ công là có thể điều chỉnh trong lúc quan sát màu lên như thế nào.
Nhuộm cũng là một từ khóa quan trọng trong công việc làm cói của tôi.
Giờ đây không còn ai nhuộm cói nữa.
Vì vậy, nếu không tự nhuộm thì tôi cũng không thể dệt chiếu.
Đến khoảng thời gian nào thì vẫn còn người làm nghề nhuộm?
Imayoshi
Mới gần đây thôi.
Thông thường, công việc được phân chia, người nhuộm chỉ chuyên nhuộm.
Nếu người dệt không giao việc thì người nhuộm sẽ không có việc làm.
Khi cả ngành suy thoái, những người ở giữa các công đoạn như người nhuộm hay người cuốn sợi dọc sẽ mất việc, vì họ không thể sống bằng nghề nữa.
Có lẽ cũng đành chịu, nhưng tôi nghĩ từ nay cách phân chia công việc như trước sẽ không còn hiệu quả.
Có ai chỉ ông kỹ thuật nhuộm không?
Imayoshi
Có. Tôi được người khác chỉ dạy và học qua những bức ảnh tư liệu.
Để chế biến, kỹ thuật xử lý màu phủ cũng rất quan trọng.
Nếu màu không như ý, có thể nhuộm lại.
Nhưng chẳng hạn, nếu sau màu xanh da trời nhạt lại dùng thuốc nhuộm màu nâu, thì cói sẽ không thành màu nâu mà chuyển sang màu tím.
Nếu hỏi những người thợ giàu kinh nghiệm màu nào sẽ lên đẹp thì sẽ biết ngay, nhưng tự thử nghiệm thì rất vất vả.
Ngay cả những điều nhỏ nhặt, hiện nay vẫn có những người ở độ tuổi 70–80 chỉ dạy cho tôi.
Nhưng 10 năm nữa, có thể sẽ chẳng còn ai chỉ dạy dù có trả tiền.
Tình hình cấp bách đến mức đó.
Gìn giữ nghề trồng cói
Tình hình gìn giữ nghề trồng cói ở Kurashiki thật sự rất khó khăn.
Imayoshi
Tôi bắt đầu với suy nghĩ kiểu như “Dù sao cũng phải tìm cách giải quyết”.
Tôi nghĩ 10 năm nữa có lẽ chỉ còn lại mình tôi.
Cửa hàng Imayoshi từng làm sản phẩm từ những cây cói ngắn, không đủ tiêu chuẩn làm chiếu tatami hay chiếu hoa.
Ở Kumamoto và Fukuoka không có ngành nghề tận dụng loại cói này, nên người ta chỉ có thể dùng làm rơm lót hoặc đốt đi.
Những thứ mà nông dân chỉ còn cách vứt bỏ có thể biến thành tiền.
Đây là một ngành nghề có ích cho người trồng cói.
Tôi thường nghĩ không biết điều gì đã khiến mình có mặt ở Kurashiki, nơi thuận lợi để tận dụng cói ngắn.
Cách làm của tôi không theo lối kinh doanh truyền thống, nên khá khác thường.
Chỉ cần bấm máy tính là chẳng ai làm công việc này đâu.
Vì vậy, tôi muốn tiếp tục làm sản phẩm cho những người thật sự cần đến chúng.
Bạn có dự định thử sức với điều gì trong thời gian tới không?
Hiện giờ tôi làm tất cả các công đoạn từ đầu đến cuối, nhưng tôi mong có thể cùng một nhóm vài người «tổ chức lại việc phân chia công đoạn».
Mọi người hiểu rõ công đoạn trước và sau, đồng thời nghĩ đến người làm ở các công đoạn khác để tìm cách cải thiện.
Để làm được điều đó, những người tham gia phải có thể kiếm sống ổn định.
Tôi cũng từng tổ chức hội thảo dành cho học sinh trung học.
Nếu tôi làm việc này với niềm vui, biết đâu sẽ có người muốn theo nghề trồng cói.
Chiếu tatami và nhà kiểu Nhật đang ngày càng ít đi, nhưng nếu giá trị của chúng được nhìn nhận lại và nhu cầu tăng lên, thì không thể để xảy ra chuyện «trong nước không làm được chiếu tatami hay chiếu cói».
Tôi đang dốc hết sức để khi ấy, kỹ thuật vẫn còn được lưu truyền.
Ước mơ của tôi là đưa Kurashiki hồi sinh với tư cách là vùng sản xuất.
Tôi muốn tiếp nối những gì đã học được từ những người truyền dạy kỹ thuật và kiến thức cho mình.
Trải nghiệm với cói
Khi từng đến phỏng vấn Igusaya Hanamushiro, tôi được nghe rằng một trong những lý do khiến ngành cói ở Kurashiki suy thoái là «nhiều bậc cha mẹ cho rằng công việc quá nặng nhọc nên không thể để con cái nối nghiệp, khiến ngày càng nhiều nơi phải đóng cửa».
Người ta nói rằng ngay cả hiện nay, khi máy móc đã được đưa vào nhiều hơn, việc trồng cói vẫn rất vất vả.
Dù vậy, với quyết tâm mãnh liệt rằng «phải tìm cách giải quyết», ông Imayoshi vẫn trồng và nhuộm cói, dệt chiếu cói rồi đem bán.
Có người đồng cảm với tâm huyết của ông, có người xúc động trước tinh thần hành động và muốn ủng hộ, cũng có người yêu thích sản phẩm. Tôi cảm nhận được vòng tròn ấy đang dần mở rộng.
Một khi kỹ thuật và văn hóa bị gián đoạn, việc khôi phục lại sẽ vô cùng khó khăn.
Tận hưởng hương thơm dịu nhẹ của cói, hay nằm trên chiếu tatami hoặc chiếu cói và cảm thấy thật dễ chịu.
Tôi mong thế hệ sau cũng có thể trải nghiệm những điều ấy.
Khi ghé thăm Khu phố Lịch sử Bikan, hãy đến Igusaya Hanamushiro và xem tận mắt các sản phẩm của IGUSA LABO.
Thông tin cơ bản về IGUSA LABO
| Tên tổ chức | IGUSA LABO |
|---|---|
| Ngành nghề | Trồng cói, sản xuất và kinh doanh các sản phẩm từ cói |
| Người đại diện | Imayoshi Toshifumi |
| Năm thành lập | Tháng 5 năm 2018 |
| Địa chỉ | 1007-33 Nishiachi-cho, Thành phố Kurashiki, tỉnh Okayama |
| Liên hệ | 090-9502-4376 |
| Trang web | IGUSA LABO |
Bạn muốn tìm hiểu điều gì về Kurashiki?
Nhập từ khóa để tìm trong các bài viết trên trang web này
