Bài viết “Tìm hiểu lịch sử Khu phố Lịch sử Bikan” được Hiệp hội pháp nhân phổ thông Haretoco, đại diện là Toi Kengo, biên soạn dựa trên nội dung báo cáo và tài liệu trình chiếu của ông Yamamoto Taro thuộc Phòng Sắp xếp Tư liệu Lịch sử Thành phố Kurashiki và ông Fujiwara Noriyoshi thuộc Hội đồng Giáo dục Thành phố Kurashiki, đồng thời tham khảo thảo luận của các thành viên Câu lạc bộ Du hành Thời gian của Thị trấn này, một tổ chức tự nguyện đã tổ chức buổi học về Khu phố Lịch sử Bikan trong năm tài khóa 2025.
Bài viết này giới thiệu “Phần 2: Thời Edo”.
Vui lòng xem bài viết dưới đây để đọc “Phần 1: Thời kỳ băng hà đến thế kỷ 16”.
Thông tin trong bài viết là thông tin tại thời điểm bài được đăng vào tháng 8 năm 2026. Xin lưu ý rằng thông tin có thể khác với hiện tại.
Thời Edo (giai đoạn đầu)
Cho đến thế kỷ 16, Kurashiki là một cảng nên dường như hầu như không có đất nông nghiệp.
Sau đó, khi bước vào thời Edo, nông nghiệp phát triển mạnh. Việc lấn biển ở khu vực phía nam Khu phố Lịch sử Bikan biến biển thành đất liền, giúp Kurashiki phát triển thành nơi tập kết và phân phối hàng hóa.
Vào thời điểm này, địa danh “Kurashiki” cũng đã được ghi lại trong các văn bản địa phương.
(Ảnh do Phòng Sắp xếp Tư liệu Lịch sử Thành phố Kurashiki cung cấp)
Sau trận chiến quyết định vận mệnh đất nước, trận Sekigahara, gia tộc Mori và Ukita, vốn cai quản phần lớn tỉnh Bitchu bao gồm cả Kurashiki, đã bị đánh đuổi khỏi Bitchu. Tokugawa Ieyasu, người chiến thắng trận Sekigahara và củng cố quyền bá chủ, đã bổ nhiệm “quan phụng hành các tỉnh” tại 11 tỉnh, trong đó có Bitchu (chủ yếu ở vùng Kinai).
“Quan phụng hành các tỉnh” là chức vụ được Tokugawa Ieyasu lập ra để quản lý đất đai của nhà Toyotomi trong thời Edo. Ngay sau trận Sekigahara, nhà Toyotomi vẫn còn tồn tại và thể chế Mạc phủ Edo chưa được củng cố, nên có vẻ mọi việc được tổ chức theo cách này.
Người được cử đến làm quan phụng hành tỉnh Bitchu là Kobori Masatsugu. Sau khi ông đột ngột qua đời năm 1604, Kobori Masakazu kế thừa gia tộc và trấn giữ Thành Bitchu Matsuyama. Các cứ điểm quan trọng của quan phụng hành tỉnh Bitchu là Matsuyama, nơi có thành, và Kurashiki, nơi có cảng với tàu thuyền.
Kobori Masakazu thường được biết đến với tên Kobori Enshu. Ông cũng lưu danh trong lịch sử với tư cách là người thiết kế vườn Nhật Bản, trong đó có biệt cung Katsura, và là một trà nhân.
(Trích từ “Lịch sử mới của Thành phố Kurashiki”, tập 3, trang 38, phần do ông Yamamoto Taro chấp bút)
Sau đó, lãnh địa phiên Matsuyama thuộc tỉnh Bitchu lần lượt do Ikeda Nagayuki và Nagatsune cai quản. Tuy nhiên, năm 1641, Ikeda Nagatsune qua đời mà không có người thừa kế, khiến gia tộc bị giải thể. Vì vậy, làng Kurashiki trở thành lãnh địa trực thuộc Mạc phủ.
Trở thành lãnh địa trực thuộc Mạc phủ
Từ tháng 12 năm 1641, Yonekura Heidayu và Ogawa Tozaemon được cử đến làm quan đại diện. Làng Kurashiki trở thành thị trấn do quan đại diện của Mạc phủ trực tiếp cai quản. Từ đây bắt đầu câu chuyện về “Kurashiki, thị trấn thuộc thiên lãnh”.
Ngày nay, thiên lãnh thường được giới thiệu như một điều gì đó đặc biệt. Tuy nhiên, Kurashiki trở thành lãnh địa trực thuộc Mạc phủ do những tình huống như trên, chứ không phải vì được lựa chọn. “Thiên lãnh” cũng chỉ là cách gọi thông tục của lãnh địa trực thuộc Mạc phủ.
Có lẽ Mạc phủ muốn mở rộng các lãnh địa trực thuộc mình, nhưng vì vẫn còn các daimyo nên không thể hành động tùy tiện. Vì vậy, người ta cho rằng Mạc phủ đã tranh thủ những thời điểm thích hợp để mở rộng lãnh địa theo cách này.
Do đó, người dân thời bấy giờ hẳn không hề nghĩ rằng mình “được lựa chọn” hay “thiên lãnh thật tuyệt vời”. Thiên lãnh chỉ được nhắc đến như một điều đặc biệt từ thời Showa trở đi, khi khái niệm này gắn với các từ khóa du lịch.
Tuy vậy, có thể hình dung rằng nơi đây có bầu không khí tự do hơn so với “thị trấn dưới chân thành” do daimyo cai quản. Lý do là nơi đây không có tầng lớp samurai nắm quyền cai trị hay “khu nhà ở của samurai”, cũng không phải thị trấn phục vụ samurai.
Cách quản lý làng Kurashiki
Sau khi trở thành lãnh địa trực thuộc Mạc phủ, làng Kurashiki được quản lý chủ yếu bởi các chức dịch trong làng.
Quan đại diện Kurashiki là samurai, nhưng nếu so với ngày nay thì giống như “quan chức được cử từ Tokyo”. Có lẽ Mạc phủ buộc phải giao cho những người có thế lực tại địa phương cùng chia sẻ việc cai quản lãnh địa của mình.
Từ đầu thời Edo, những gia đình lâu đời được gọi là “koro” đã đảm nhận việc quản lý làng. Vào đầu thời Edo, các gia đình koro sở hữu nhiều đất và nhà cho thuê, đồng thời trở thành những thương nhân có thế lực, kinh doanh bán buôn và sản xuất rượu.
Nghe nói thương nhân làm chức dịch và quản lý làng Kurashiki, một số người có thể liên tưởng đến hệ thống đẳng cấp “sĩ nông công thương” thời Edo và thấy khó hiểu. Quả thật, quan niệm “sĩ nông công thương” có tồn tại, nhưng thực tế không đơn giản như vậy.
Ngày nay, có quan điểm phân chia thành tầng lớp cai trị (samurai, hoàng gia, quý tộc, tăng lữ cấp cao và chức sắc Thần đạo) và tầng lớp bị cai trị (nông dân, thợ thủ công, thị dân sở hữu nhà). Người ta cho rằng xã hội được tổ chức theo từng nhóm như quan hệ chủ tớ của samurai, làng của nông dân, khu phố của thị dân và hội nhóm của thợ thủ công; mỗi cá nhân được xếp vào một thân phận thông qua gia đình hoặc tập thể của mình.
Ví dụ, người sống ở thị trấn dưới chân thành là thị dân, còn người sống trong làng là nông dân. Trong số nông dân cũng có người làm nông nghiệp, người buôn bán và nhiều nghề khác. Cần phân biệt thân phận với nghề nghiệp.
Làng Kurashiki là một ngôi làng.
Vì vậy, bất kể nghề nghiệp thực tế là gì, các thành viên đều có thân phận nông dân; làng Kurashiki là “làng của nông dân, không phải làng của thương nhân hay thị dân”.
Làng Kurashiki từng trải dài từ khu vực Ga JR Kurashiki ngày nay đến khu vực Nitta, Thành phố Kurashiki (trường trung học cơ sở Nitta). Trong khi đó, khu vực quanh Khu phố Lịch sử Bikan ngày nay được gọi là “kakoyashiki”, tức khu nhà ở của thủy thủ. Riêng tại khu nhà ở của thủy thủ, hầu hết mọi người đều làm nghề buôn bán.
Đời sống thời Edo
(Ảnh do Phòng Sắp xếp Tư liệu Lịch sử Thành phố Kurashiki cung cấp)
Trong thời Edo, làng Kurashiki có dinh quan đại diện Kurashiki (hoàn thành năm 1746) nằm trong khuôn viên Quảng trường Ivy ngày nay, còn khu vực Khu phố Lịch sử Bikan hiện nay có nhiều ngôi nhà san sát.
Đầu thời Edo, các gia đình koro giữ vai trò trung tâm trong việc quản lý làng, nhưng sau đó những thương nhân mới nổi, được gọi là “shinroku”, cũng xuất hiện. Nhờ người dân chứ không phải tầng lớp cai trị như quan đại diện nắm vai trò trung tâm trong việc quản lý làng, địa phương bắt đầu thực hiện những sáng kiến riêng.
| Koro | Gia đình Ono, gia đình Mizusawa, gia đình Inoue, gia đình Oka, v.v. |
| Shinroku | Gia đình Ueda, gia đình Ohashi, gia đình Ohara, gia đình Hara, gia đình Koyama, v.v. |
Sự xuất hiện của shinroku sau đó đã dẫn đến “xung đột giữa shinroku và koro”.
Cuối cùng, xung đột lan rộng thành tranh chấp trong làng, kéo cả những nông dân thuộc quyền vào cuộc. Người ta kể rằng tình trạng kéo dài đến mức hai bên gặp nhau cũng không buồn nói chuyện.
Năm người shinroku đã phản đối các gia đình koro vốn độc chiếm chức dịch làng trong niên hiệu Bunsei (1818–1830), và cuối cùng vụ việc được đưa ra xét xử ở Edo. Kết quả là lần đầu tiên chức dịch làng được bầu chọn. Ban đầu, gia đình Ueda thuộc shinroku và gia đình Mizusawa thuộc koro lần lượt giữ chức trưởng làng; người ta kể rằng dân làng chia thành hai phe tùy theo việc đứng về bên nào.
Tranh chấp trong làng này được cho là rất gay gắt, có thể nói làng Kurashiki thời Edo cũng xảy ra nhiều xung đột.
Mặt khác, trong xã hội do samurai cai trị, số lượng samurai ở đây ít vì là lãnh địa trực thuộc Mạc phủ. Nông dân giữ vai trò trung tâm trong làng và xảy ra tranh chấp; điều này cũng cho thấy tình hình kinh tế khá sung túc.
Từ “shinroku” từng được dùng để chỉ nhóm sáu người kiện trưởng làng Kurashiki, nhưng có lẽ các từ “koro” và “shinroku” không được dùng vào thời đó mà được đặt ra về sau.
Quỹ cứu tế Kurashiki, một tổ chức tương trợ được gọi là Kurashiki Giso, là biểu tượng cho nét riêng của làng Kurashiki.
Quỹ cứu tế Kurashiki là một hệ thống phúc lợi nhằm hỗ trợ người nghèo, tương tự như ngày nay. Việc hệ thống này được thành lập và vận hành bởi người dân chứ không phải tầng lớp cai trị cho thấy người dân làng Kurashiki thời bấy giờ quan tâm đến thị trấn như thế nào.
Cơ cấu nghề nghiệp ở Kurashiki thời Edo
Theo sổ sách “Sổ ghi chép các nghề buôn bán nhỏ của các hộ trong làng Kurashiki”, trong số 1.838 chủ hộ thuộc nhóm hộ nhỏ ở làng Kurashiki năm 1772, có 893 người làm nông nghiệp và 945 người làm nghề khác.
Trong số những người làm nông nghiệp, chỉ có 60 người là nông dân sở hữu đất, còn tá điền lên tới 828 người. Điều này cho thấy đất đai tập trung trong tay một số ít người. Vì vậy, dù cùng thuộc tầng lớp nông dân, họ cũng không bình đẳng.
Khoảng cách giữa người có đất và người không có đất rất lớn. Những người không có đất chỉ còn cách làm nghề buôn bán nhỏ trong nhà thuê hoặc bán hàng rong. Tuy vậy, có lẽ nét đặc trưng của Kurashiki là người ta vẫn có cơ hội vươn lên bằng chính năng lực của mình. Những người mới được ban tước vị nhờ thành công trong kinh doanh là minh chứng cho điều đó.
Trên thực tế, ngoài nông nghiệp còn có nhiều ngành nghề thủ công và thương mại đa dạng.
Trong đó, nghề bán cá với 134 người và nghề thu mua hạt bông với 45 người khá nổi bật, cho thấy Kurashiki là đầu mối lưu thông cá và hạt bông. Sự hiện diện của 10 người bán buôn, 6 người bán sỉ, 10 chủ nhà trọ và 19 chủ tiệm cầm đồ cho thấy Kurashiki là trung tâm lưu thông hàng hóa và tài chính của khu vực. Ngoài ra, may vá là một nghề phổ biến của phụ nữ.
Thời Edo là xã hội dựa trên chế độ kokudaka, tức cách biểu thị sản lượng của ruộng đất và khu đất nhà ở bằng lượng gạo lứt. Trong thời đại nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo, việc một ngôi làng địa phương có nhiều người làm các nghề đa dạng có lẽ đã ảnh hưởng đến những thời kỳ sau này.
Tiếp theo là “Phần 3: Từ thời Minh Trị đến hiện đại”.
Bạn cũng có thể đọc toàn bộ bài viết tại trang chuyên đề dưới đây.
Thành viên Câu lạc bộ Du hành Thời gian qua các Khu phố
- Ohara Akane
Công ty Sanraku, Phó Chủ tịch Hội đồng Quản trị - Kadokari Hiroko
Ohara House Katalyzer, Giám đốc - Inagaki Toshihiko
Văn phòng kiến trúc sư hạng nhất Trim Design - Oga Tamako
Công ty Bảo tàng Đồ chơi Dân gian Nhật Bản, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc - Akiba Yuichi
Công ty Kurabiz, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc - Takaishi Mariko
Đội hợp tác phục hưng địa phương Thành phố Kurashiki - Toi Kengo
Hiệp hội pháp nhân phổ thông Haretoco, Đại diện pháp nhân
Cố vấn và giám sát bài viết
- Ông Yamamoto Taro
Trưởng Phòng Sắp xếp Tư liệu Lịch sử, Ban Tổng vụ, Cục Tổng vụ Thành phố Kurashiki - Ông Fujiwara Noriyoshi
Chuyên viên bảo tàng, Hội đồng Giáo dục Thành phố Kurashiki - Ông Nishimura Masanori
Cố vấn, Cục Công nghiệp Văn hóa Thành phố Kurashiki
Bạn muốn biết điều gì về Kurashiki?
Nhập từ khóa để tìm trong các bài viết trên trang web này
